Trang chủ   Tin tức   Cơ sở dữ liệu    Đăng ký   Giới thiệu   Tìm kiếm: 
Infinite Menus, Copyright 2006, OpenCube Inc. All Rights Reserved.

Tương thích với
CODE

TIN TỨC > THUẬT NGỮ THỰC VẬT

Luật Danh pháp và cách đọc tên khoa học các loài cây

Cập nhật ngày 21/9/2009 lúc 3:16:00 PM. Số lượt đọc: 27360.

Nhiều người thường gặp các vấn đề khó khăn khi tiếp cận với khoa học nói chung và khoa học thực vật nói riêng. Trong một phạm vi hạn hẹp, BVN xin hỗ trợ các bạn đọc, đặc biệt là học sinh, sinh viên ở các lĩnh vực liên quan đến tên khoa học của thực vật qua bài viết dưới đây.

Cách gọi tên cây

Danh pháp thực vật đã xuất hiện từ năm 1753, năm xuất bản đầu tiên của công trình Species Plantarum của Carl Linnaeus. Sau đó các quy tắc về danh pháp được khẳng định qua các hội nghị quốc tế về thực vật học trên thế giới bắt đầu từ Hội nghị Paris (1867) trở đi. Ngày nay chúng ta đã biết giới thực vật được chia thành:

Ngành và phân ngành

Lớp và phân lớp

Bộ và phân bộ

Họ và phân họ

Tông và phân tông

Chi và phân chi

Tổ và phân tổ

Loạt và phân loạt

Loài và phân loài

Thứ và phân thứ hoặc giống trồng

Dạng và phân dạng

Trong đó, bậc phân loại loài các đơn vị cơ bản (Ngành, Lớp, Bộ và Họ) và tiếp đó là bậc chi (trước đây dùng chữ giống) là thông dụng nhất.

Quy tắc chung

Tên khoa học gồm ít nhất 2 tên (chi và loài). Tên cây phải được viết bằng chữ La tinh. Tên La tinh là bắt buộc đối với các chi, loài, thứ, các bậc dưới chi, loài và thứ. Tên La tinh thường được viết nghiêng. Các bản mô tả gốc của các họ, phân họ, tông, phân tông, chi, phân chi, tổ, phân tổ, loạt, phân loạt... loài và các bậc dưới loài phải viết bằng chưa La tinh.

Hiện nay, các nhà thực vật hay dùng các chữ "taxa", "taxanomia" láy từ chữ Hy Lạp "taxis" nghĩa là xắp xếp và "monos" nghĩa là tên. Khái niệm đó thường dùng tắt với thuật ngữ "taxa" ở số nhiều và "taxon" ở số ít. Để phân loại cây cỏ, người ta đặt ra một loạt các bậc với sự sắp xếp các tên để hạn định các bậc taxa như sau:

Thuật ngữ cho các bậc phân loại từ Ngành đến Tông

Tiếng La tinh

Tiếng Việt

Tiếp tố

DivisioNgành

-phyta (ở thực vật có chồi, Tảo)
-myceta (ở Nấm)

SubdivisioPhân ngành-phytina (ở thực vật có chồi, Tảo)
-mycetina (ở Nấm)
ClassisLớp-mycetes (ở Nấm)
-phyceae (ở Tảo)
-lichenes (ở Địa y)
-opsida (ở thực vật có chồi)
SubclassisPhân lớp-mycetidae (ở Nấm)
-phycideae (ở Tảo)
-idae (ở thực vật có chồi)
OrdoBộ-ales
SubordoPhân bộ-ineae
FamiliaHọ-aceae
SubfamiliaPhân họ-oideae
TribusTông-eae
SubtribusPhân tông-inae


Người ta còn đặt thêm bậc phụ với tiếp tiền tố super và có tiếp vị tố cụ thể ứng với từng bâc đi kèm, ví dụ như superordo - liên bộ với tiếp vị tố là -anae

Về nguyên tắc, các tên của các bậc từ ngành đến phân lớp được cấu tạo bằng một tên có nguồn gốc Hy Lạp viết dưới dạng La tinh. Tên bộ được cấu tạo từ tên Họ thuộc bộ đó và tên Họ của từ gốc của tên chi điển hình hoặc một tên đồng nghĩa. Do đó khi biết một tiếp tố được thêm vào gốc ta có thể biết được bậc của taxon hay tên đó.

Nếu như tên của một họ là một tính từ số nhiều dùng như một danh từ thì tên của chi là một từ danh từ hoặc một tính từ dùng như một danh từ và luôn luôn ở số ít. Tên của các bậc phân loại lớn hơn loài đều phải viết in hoa.

Ví dụ:

Bậc phân loại

Tên Việt Nam

Tên La tinh

ChiChi Mộc lanMagnolia
HọHọ Mộc lanMagnoliaceae
BộBộ Mộc lanMagnoliales
LớpLớp Mộc lanMagnoliopsida
NgànhNgành Mộc lanMagnoliophyta

Các bậc dưới chi

Thuật ngữ

chữ Viết tắt

Tiếng La tinh

Tiếng Việt

GenusChi-
SubgenusPhân chisubg.
SectioNhánh (Tổ)sect.
SubsectioPhân tổsubsect.
SeriesLoạt
SubseriesPhân loạt
SpeciesLoàisp.
SubspeciesPhân loàisubsp.
VarietasThứvar.
SubvarietasPhân thứsubvar.
FormaDạngform.
SubformaPhân dạngsubform.

Quy tắc riêng về tên cây

Viết tên cây

Tên chi, phân chi và tổ đều viết nghiêng, chữ đầu viết hoa, phần còn lại viết thường. Khi cần mô tả nhiều loài cùng một chi, người ta viết tắt tên chi bằng chữ viết hoa kèm theo dấu chấm. Tên loài được xác định bởi tên của chi kèm theo một tính ngữ, tên loài có thể gồm một từ hay hai từ nối liền nhau.

Ví dụ: Plantagor major, Alisma plantago-aquatica.

Tính ngữ chỉ tên loài đều viết thường, không bao giờ viết hoa ngay cả khi tên đó lấy từ tên người (đương đại hay trong thần thoại) hoặc tên địa phương.

Nếu gặp một loài chưa biết, người ta thường viết tắt tên loài bằng chữ viết tắt sp. (species), viết đứng. Nếu có nhiều loài thuộc về cùng một chi nhưng không chỉ rõ loài nào, người ta có thể viết tắt thành spp., có nghĩa species plurima (nhiều loài), hoặc sp. plur.

Đối với tên phân loài, thứ và dạng cũng được cấu tạo dạng subsp. hay ssp.; var. và form. kiểu chữ đứng. Tên kèm theo các chữ viết tắt này viết nghiêng.

Ví dụ: Setaria palmifolia var. rubra; Agapanthus inapertus ssp. pendulus

Tên tác giả

Một tên cây đầy đủ phải kèm theo tên của tác giả đã công bố nó. Tên tác giả viết theo hệ chữ cái La Mã (chữ đứng) và phải viết tắt trừ trường hợp tên rất ngắn. Tên viết tắt phải kèm theo dấu chấm, miến sao tránh được sự nhầm lẫn giữa người này và người khác.

Ví dụ: L. (chỉ Carl Linnaeus); DC. (chỉ De Candolle); Guill. (chỉ Guillemin); Guillaum. (chỉ Guillaumin)

Nếu một tên chưa từng được công bố đã được công bố hợp pháp gắn với tên tác giả của nó thì người ta phải ghi tên tác giả của nó. Đối với cây có nguồn gốc trồng trọt cũng vậy. Nếu là cây trồng nhưng không biết tên của người trồng tạo ra nó thì thay vào tên tác giả người ta viết chữ "Hort".

Ví dụ: Rauvolfia chaudocensis Pierre ex Pitard, loài này cùng được Pierre và Pitard cùng công bố (ex: cùng) hợp pháp độc lập.

Calanthe argenteo-striata C. Z. Tang et S. J. Cheng, Loài này được C. Z. Tang và S. J. Cheng cùng công bố trong một bài báo (et: và) hợp pháp

Nếu có một loài đã được mô tả và nêu tên, được chuyển sang một chi khác bởi một tác giả mới thì tác giả sau phải giữ tên loài gốc (trừ những điều trắc trở). Trong trường hợp này, danh pháp lưỡng nôm mới sẽ kèm theo tên của tác giả đã công bố nó trước đó được đặt trong ngoặc đơn và tên của tác giả công bố sau đặt sau cùng.

Ví dụ: cây Nhọc trái khớp, trước đây Diels đặt tên là Polyalthia plagioneura Diels, sau này Nguyễn Tiến Bân chuyên sang chi Enicosanthellum nên tên loài hiện tại viết là Enicosanthellum plagioneura (Diels) Ban

Tên đồng nghĩa và luật ưu tiên

Tên đồng nghĩa (synonym) cũng là tên La tinh. Khi có trường hợp đồng nghĩa thì tên xưa nhất được giữ lại nếu nó đúng và có giá trị (đúng theo luật quốc tế về sự ưu tiên). Tên đồng nghĩa được đặt trong ngoặc đơn sau tên chính thức.

Ví dụ: Neptunia oleracea Lour. do Lourerio đặt ra năm 1790, sau đó, Willdenow căn cứ vào một mẫu lộn xộn Mimosa natans L.f. để đặt tên loài này thành một loài khác là Desmanthus natans (L.f.) Willd. vào năm 1825. Vậy ta phải viết Neptunia oleracea Lour. (Desmanthus natans (L.f.) Willd.)

anhtai.bvn

PHẢN HỒI TỪ BẠN ĐỌC
thứ Hai, 5-9-2011Vũ Anh Tài
Địa chỉ/Address: 18, Hoàng Quốc Việt, Hà Nội

Trước hết, thay mặt BVN, chúng tôi chân thành những đóng góp quý báu của người phản hồi. Cảm ơn bác Đỗ Xuân Cẩm đã góp ý rất đúng và chuẩn cho bài viết. Thực ra đây là lỗi của tác giả khi chưa đọc lại đầy đủ bài này, đó là bài được tác giả sưu tầm từ một tài liệu khác (mặc dù đã xuất bản) và chỉ bổ sung phần ví dụ cho dễ hiểu và không kiểm tra lại toàn bộ.
Trên website cũng có nhiều tài liệu tham khảo là công sức của bác đối với cộng đồng khoa học nói riêng và ngành thực vật học nói chung. Chúng tôi rất mong nhận được sự chia sẻ và hợp tác của bác.
Qua góp ý của bác Cẩm, tác giả đã sửa lại và rất mong bác Cẩm xem lại giúp và một lần nữa rất mong nhận được sự hỗ trợ, hợp tác từ bác.
Xin gửi trực tiếp thư về địa chỉ tai.botany@gmail.com
Chủ nhật, 4-9-2011Đỗ Xuân Cẩm
Địa chỉ/Address: 8.2D Minh Mạng Huế


thứ Ba, 22-9-2009Vũ Anh Tài
Địa chỉ/Address:

Cảm ơn tiến sĩ Dương Đức Huyến, tác giả đã cập nhật lại các thông tin và chỉnh sửa theo comments của tiến sĩ.
BVN xin chân thành cảm ơn và mong muốn nhận được nhiều hơn nữa sự chia sẻ và hợp tác của tiến sĩ.
thứ Ba, 22-9-2009Dương Đức Huyến
Địa chỉ/Address: Viện SInh thái và TNSV; 18 Hoàng Quốc Việt Hà Nội


Đánh giá:      Google Bookmarks Facebook Twitter   Gửi email     Bản để in     Phản hồi

SÁCH THAM KHẢO

CÁC BÀI MỚI HƠN:
    TIN BÀI MỚI NHẤT


    ĐƯỢC XEM NHIỀU NHẤT

    SÁCH THAM KHẢO

    LIÊN KẾT WEBSITE

     
     
     
     
     
     
     

    TỪ KHÓA

    BVN - BotanyVN - Botany Research and Development Group of Vietnam
    (©) Copyright 2007-2017