Trang chủ   Tin tức   Cơ sở dữ liệu    Đăng ký   Giới thiệu   Tìm kiếm: 
Infinite Menus, Copyright 2006, OpenCube Inc. All Rights Reserved.

Tương thích với

TIN TỨC > PHÂN LOẠI THỰC VẬT

Đặc điểm hình thái, phân bố của loài Lan kim tuyến Anoectochilus setaceus Blume ở Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ

Cập nhật ngày 4/1/2010 lúc 5:25:00 PM. Số lượt đọc: 5922.

Bài báo này trình bày kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái và phân bố của loài Lan kim tuyến Anoectochilus setaceus Blume ở Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ

Về hình thái, Lan kim tuyến là cây thân cỏ, có thân rễ mọc dài, thân trên đất mọng nước mang 2-6 lá mọc cách. Thân khí sinh và thân rễ thường nhẵn, không phủ lông; màu xanh trắng, đôi khi có màu nâu đỏ. Hoa tự chùm mọc ở đầu ngọn thân, trục hoa dài từ 5-20 cm, thường phủ lông màu nâu đỏ, mang từ 4-10 hoa. Mùa hoa nở tháng 9-12. Mùa quả chín tháng 12 - 3 năm sau. Về phân bố, Lan kim tuyến tập trung ở các kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới và rừng kín lá rộng thường xanh á nhiệt đới núi thấp, chủ yếu ở độ cao trên 900m, quanh núi Ten. Nơi đất giàu mùn, độ ẩm và độ xốp cao, thoáng khí. Có thể gặp Lan kim tuyến ở ven các khe suối, dưới tán rừng hoặc dưới rừng sặt nơi ẩm ướt.

Đặt vấn đề

Họ Lan (Orchidaceae) là họ thực vật đa dạng nhất của Việt Nam, với tổng số 865 loài thuộc 154 chi. Thông thường Lan được sử dụng làm cảnh. Ngoài ra, có nhiều loài Lan còn được sử dụng làm thuốc. Chi Lan kim tuyến Anoectochilus ở Việt Nam hiện thống kê được 12 loài, trong đó có loài Lan kim tuyến Anoectochilus setaceus Blume được biết đến nhiều không những bởi giá trị làm cảnh, mà bởi giá trị làm thuốc của nó. Lan kim tuyến còn có tên khác Anoectochilus roxburghii Wall. ex Lindl. [1].

Do bị thu hái nhiều để bán làm thuốc từ rất lâu, nên loài Lan kim tuyến đang bị đe doạ nghiêm trọng, rất có thể sẽ bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên nếu chúng ta không có biện pháp bảo tồn hữu hiệu. Hiện nay, Lan kim tuyến được xếp trong nhóm IA của Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại; và nhóm thực vật đang nguy cấp EN A1a,c,d trong sách đỏ Việt Nam năm 2007, phần thực vật [2,3].

Nghiên cứu đặc điểm hình thái, phân bố của Lan kim tuyến Anoectochilus setaceus Blume ở Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ được thực hiện sẽ cung cấp những cơ sở khoa học góp phần bảo tồn chúng ở khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

Đối tượng và thời gian nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là loài Lan kim tuyến Anoectochilus setaceus Blume ở Vườn Quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ. Thời gian nghiên cứu năm 2008.

Phương pháp nghiên cứu

Thu thập số liệu

Điều tra đặc điểm phân bố của Lan kim tuyến theo các phương pháp truyền thống, bao gồm điều tra thực vật trên tuyến và ô tiêu chuẩn, phương pháp nghiên cứu kế thừa tài liệu và phỏng vấn nhân dân. Đặc điểm hình thái của Lan kim tuyến được xác định trên 30 cây tiêu chuẩn.

Xử lý số liệu

+ Xử lí tiêu bản và định loại tiêu bản: mẫu vật thu thập được xử lí làm thành tiêu bản. Định loại tiêu bản theo [1, 2, 4].

+ Phân tích tính chất lý hoá học của đất tại Phòng phân tích đất, Trường Đại học Lâm nghiệp, theo các phương pháp thông dụng hiện hành.

+ Cấu trúc tầng thứ được xác định dựa theo Thái văn Trừng, 1999 [5].

Kết quả nghiên cứu

Đặc điểm hình thái cây trưởng thành

Cây thảo, có thân rễ mọc dài; thân trên đất mọng nước mang 2-6 lá mọc xoè sát đất. Lá hình trứng, gần tròn ở gốc, chóp hơi nhọn và có mũi ngắn, cỡ 3,5-4,5 x 2,5-3,5 cm. Lá có màu nâu đỏ ở mặt trên. Hệ gân lá mạng lưới lông chim, thường có 5 gân gốc. Các gân này thường có màu hồng ở mặt trên và nổi rất rõ. Đôi khi gân ở giữa có màu vàng nhạt. Mặt dưới lá có màu nâu đỏ nhạt, nhẵn với 5 gân gốc nổi rõ. Các gân bên ở phía rìa lá nổi rõ, gân ở giữa lá ở mặt dưới không rõ. Cuống lá dài 0.6 – 1.2 cm, thường nhẵn và có màu trắng xanh, đôi khi hơi đỏ tía ở bẹ lá. Bẹ lá nổi rõ và nhẵn. Hoa tự chùm mọc ở đầu ngọn thân, trục hoa dài từ 5-20 cm, thường phủ lông màu nâu đỏ, mang từ 4-10 hoa. Mùa hoa nở tháng 9-12. Mùa quả chín tháng 12 - 3 năm sau. Hoa có cánh môi màu trắng. Hai bên rìa mang từ 6-8 râu mỗi bên.

Đặc điểm thân rễ

Thân rễ nằm ngang sát mặt đất, đôi khi hơi nghiêng, bò dài. Chiều dài thân rễ từ 5-12 cm, trung bình là 8,5 cm. Đường kính thân rễ từ 2,5-3,5 mm, trung bình là 3,28 mm. Số lóng trên thân rễ từ 3-7 lóng, trung bình là 4,03 lóng. Chiều dài của lóng từ 1–5 cm, trung bình là 2,14 cm. Thân rễ thường có màu xanh trắng, đôi khi có màu nâu đỏ, thường nhẵn, không phủ lông.

Đặc điểm thân khí sinh

Thân khí sinh thường mọc thẳng đứng trên mặt đất, ít khi mọc nghiêng. Chiều dài thân khí sinh từ 3-7 cm, trung bình 5,63 cm. Đường kính thân khí sinh từ 2,5–3,5 mm, trung bình là 3,09 mm. Thân khí sinh mang nhiều lóng, các lóng có chiều dài khác nhau. Số lóng trên thân khí sinh thay đổi từ 2-5 lóng, trung bình là 3,07. Chiều dài mỗi lóng từ 1,5-4 cm, trung bình 1,87 cm. Thân khí sinh thường mọng nước, nhẵn, không phủ lông; thường có màu xanh trắng, đôi khi có màu hồng nhạt.

Đặc điểm của rễ

Rễ được mọc ra từ các mẫu trên thân rễ. Đôi khi rễ cũng được hình thành từ thân khí sinh. Rễ thường đâm thẳng xuống đất. Thông thường mỗi mấu chỉ có một rễ, đôi khi có vài rễ cùng được hình thành từ một mấu trên thân rễ. Số lượng và kích thước rễ cũng rất thay đổi tuỳ theo cá thể. Số rễ trên một cây thường từ 2-9 rễ, trung bình là 5,2. Chều dài của rễ thay đổi từ 1-9 cm, rễ dài nhất trung bình là 6,37 cm và ngắn nhất trung bình là 1,04 cm, chiều dài trung bình của các rễ trên một cây là 4,07 cm.

Lá cây

Số lượng lá trên một cây thay đổi từ 2-6 chiếc, thông thường có 4 lá. Lá mọc cách xoắn quanh thân, xoè trên mặt đất. Kích thước của lá cũng thay đổi, thường dài từ 3-5 cm, trung bình là 3,87 cm và rộng của lá từ 2-4 cm, trung bình là 2,93 cm. Các lá trên một cây thường có kích thước khác nhau rõ rệt. Chiều rộng trung bình của các lá trên một cây là 2,5 cm.


Hình 1. Lan kim tuyến Anoectochilus setaceus ở VQG Xuân Sơn

Đặc điểm phân bố của Lan kim tuyến

Phân bố theo kiểu rừng

Tại VQG Xuân Sơn, thảm thực vật nơi có loài Lan kim tuyến phân bố thuộc các kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới và kiểu rừng kín lá rộng thường xanh á nhiệt đới núi thấp. Rừng thường có cấu trúc 2 tầng cây gỗ.

- Kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới

Tầng ưu thế sinh thái A2: độ tàn che thường từ 85-95%, với các loài cây gỗ chủ yếu như: Dẻ gai bắc bộ Castanopsis tonkinensis, Trâm trắng Syzygium chanlos, Sụ lá dài Phoebe poilanei, Côm tầng Elaeocarpus griffithii, Trâm tía Syzygium sp., Gội nếp Aglaia spectabilis, Nhội Bischofia javanica, Trám trắng Canarium album, Trường sâng Pometia pinnata, Trường mật Amesiodendron chinense, v.v. Chiều cao của tầng A2 từ 15-24 m.

Tầng cây gỗ A3: bao gồm các loài cây của tầng trên còn nhỏ và các loài cây của tầng dưới như: Phân mã Archidendron chevalieri, Táu nước Vatica subglabra, Xoan đào Prunus arborea, Vàng kiêng Nauclea orientalis, Nhựa ruồi Ilex sp., Mán đỉa Archidendron clypearia, Mắc niễng Eberhardtia tonkinensis, Nanh chuột Cryptocarya lenticellata, Hoa trứng gà Magnolia coco, Re hương Cinnamomum iners, v.v. Chiều cao của tầng A3 từ 8-15m.

Tầng cây bụi B: gồm các loài thực vật như Ớt sừng lá nhỏ Kibatalia mycrophylla, Lấu Psychotria rubra, Mua đất Melastoma sp., Bồ cu vẽ Breynia fruticosa, Bọt ếch Glochidion hirsutum, Găng Randia spinosa, Hồng bì dại Clausena spp., v,v.

Tầng cỏ quyết: bao gồm chủ yếu các loài Thu hải đường Begonia spp., Sẹ Alpinia tonkinensis, Sa nhân Amomum villosum, Cỏ chân vịt Dactyloctenium aegyptium, Cỏ lá tre Centosteca latifolia, Thường sơn Dichroa febrifuga, Guột Dicranopteris linearis, Tóc thần vệ nữ Adiantum capillus-veneris, Ráy Alocasia macrorhiza, Cao cẳng các loại Ophiopogon spp., Trọng lâu Tacca chantrieri, Chàm núi Strobilanthes cusia, Chuối rừng Musa coccinea, Mía dò Costus speciosus, Dớn Diplazium esculentum, Quyết lá dừa Blechnum orientale, v,v.

Thực vật ngoại tầng: bao gồm các loài thuộc chủ yếu các họ Cau Arecaceae, họ Na Annonaceae, họ Kim cang Smilacaceae, họ Củ nâu Dioscoreaceae, họ Tiết dê Menispermaceae, họ Cà phê Rubiaceae, họ Đậu Fabaceae, họ Vang Caesalpiniaceae, họ Trinh nữ Mimosaceae, họ Ráy Araceae. Điển hình như: Dây hoa dẻ Desmos chinensis, Dây dất na Desmos sp., Dây kim cang các loại Smilax spp., Củ nâu Dioscorea cirrhosa., Móc câu đằng Uncaria sp., Ráy leo Pothos scandens, Dây sưa Dalbergia candenatensis, Dây móng bò Bauhinia sp., Bòng bong các loại Ligodium spp., Dây thèm bép Tetrastigma rupestre, v.v.

- Kiểu rừng kín lá rộng thường xanh á nhiệt đới núi thấp

Tầng ưu thế sinh thái A2: độ tàn che thường từ 80-95%, với các loài cây gỗ chủ yếu như: Chân chim Schefflera octophylla, Sồi phảng Lithocarpus cerebrinus, Dẻ gai bắc bộ Castanopsis tonkinensis, Trâm trắng Syzygium chanlos, Vỏ sạn Osmanthus spp., Côm tầng Elaeocarpus griffithii, Trâm tía Syzygium sp., Thừng mực mỡ Wrightia laevis, Gội nếp Aglaia spectabilis, Trám trắng Canarium album, Thích các loại Acer spp., Chắp tay Exbucklandia tonkinensis, Exbucklandia populnea, v.v. Chiều cao của tầng A2 từ 15-23 m.

Tầng cây gỗ A3: bao gồm các loài cây của tầng trên còn nhỏ và các loài cây của tầng dưới như: Hồi núi Illicium sp., Trứng gà 3 gân Lindera sp., Hoa trứng gà Magnolia coco, Phân mã Archidendron chevalieri, Mắc niễng Eberhardtia tonkinensis, Nanh chuột Cryptocarya lenticellata, Re hương Cinnamomum iners, Mò roi Litsea balansae, v.v. Chiều cao của tầng A3 từ 8-12m.

Tầng cây bụi B: gồm các loài thực vật như Mua đất Melastoma sp., Ớt sừng lá nhỏ Kibatalia mycrophylla, Lấu Psychotria rubra, v,v.

Tầng cỏ quyết: bao gồm chủ yếu các loài Dương xỉ thường Christella parasitica, Lụi Rhapis cochinchinensis, Cỏ lá tre Centosteca latifolia, Thường sơn Dichroa febrifuga, Cao cẳng Ophiopogon spp., Chàm núi Strobilanthes cusia, Chuối rừng Musa coccinea, Mía dò Costus speciosus, Cỏ xước Achyranthes aspera, v,v.

Mật độ phân bố: của Lan kim tuyến ở đây là khá cao từ 100-600 cây/ha, trung bình là 250 cây/ha. Tuy nhiên, Lan kim tuyến không phân bố đều trong rừng mà thường tập trung thành từng đám hoặc rải rác. Thông thường chúng mọc tập trung vài 3 cây tại một điểm.


Hình 2. Lan kim tuyến mọc tập trung 4 cây tại một vị trí ở sườn trên núi Ten – VQG Xuân Sơn

Phân bố Lan kim tuyến theo trạng thái rừng và sinh cảnh

- Theo trạng thái rừng

Kết quả điều tra trên 2 tuyến và 10 ô tiêu chuẩn đại diện đã khẳng định: Lan kim tuyến phân bố tập trung chủ yếu ở trạng thái rừng IIIA2, thuộc vùng lõi của Vườn quốc gia. Độ tàn che của các trạng thái này từ 80-90%. Đặc điểm của cây bụi và thảm tươi ở khu vực Lan kim tuyến phân bố là thưa thớt, độ che phủ thấp thường vào khoảng từ 20-30%, với độ cao của lớp cây bụi và thảm tươi khoảng từ 0.1-0.45m tuỳ từng khu vực. Lan kim tuyến thường ít phân bố ở những nơi cây bụi thảm tươi dày đặc. Chúng có thể nằm ngay trên lớp thảm mục của rừng đang bị phân huỷ.

- Về sinh cảnh

Lan kim tuyến chủ yếu phân bố trên đất, chúng mọc sát ngay bề mặt đất, nơi đất giàu mùn, độ ẩm và độ xốp cao, thoáng khí; thậm chí ngay trên lớp thảm mục của rừng đang phân huỷ. Đôi khi chúng mọc trên các tảng đá ẩm, trên các đoạn thân cây gỗ mục, trong gốc cây. Có thể bắt gặp Lan kim tuyến ở trong rừng nơi ẩm ướt, ven các khe suối, dưới tán rừng cây gỗ lớn, hoặc dưới rừng trúc, rừng sặt, trên đường mòn đi lại trong rừng.

Phân bố Lan kim tuyến theo địa lý, địa hình và đai cao

Về địa lý, địa hình: có thể gặp chúng ở hầu hết các dạng địa hình, như chân núi, sườn núi, đỉnh núi; chúng thường phân bố bố ở những nơi dốc hay rất dốc.

Về đai cao: Lan kim tuyến thường phân bố ở đai cao trên 550m, tập trung chủ yếu ở độ cao trên 900m.

Điều kiện đất đai Lan kim tuyến sinh trưởng phát triển ở Xuân Sơn – Phú Thọ

Kết quả phân tích 2 mẫu đất đại diện cho khu vực có phân bố của Lan kim tuyến tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn đã cho thấy:

+ Về hàm lượng mùn: ở mức rất giầu (lần lượt là 9,15 và 9,37%).

+ Về hàm lượng các chất dễ tiêu: Đạm và kali dễ tiêu rất giầu, nhưng lân dễ tiêu lại rất nghèo (khoảng 1,8 mg/100g đất).

+ Hàm lượng tổng số các chất đạm, lân và kali đều ở mức giầu đến rất giầu.

+ Về độ chua hoạt động: đất tại khu vực có phản ứng chua. Chỉ số pHKCl ở hai mẫu lần lượt là 4,6 và 4,7.

+ Độ chua trao đổi và thủy phân đều cao.

+ Tổng Ca++ và Mg++ đều ở mức thấp (lần lượt là 2,65 và 2,68 lđl/100g đất).

+ Độ no bazơ thấp, chỉ đạt 32-33% (đều nhỏ hơn mức yêu cầu là 50%)

+ Về thành phần cơ giới: Đất tại 2 mẫu nghiên cứu đều có thành phần cơ giới nặng.

Điều kiện khí hậu Lan kim tuyến sinh trưởng phát triển ở Xuân Sơn – Phú Thọ

Vườn Quốc gia Xuân Sơn và vùng đệm nằm hoàn toàn trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh và gió mùa đông bắc thịnh hành. Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 22oC-23oC. Mùa hè, do ảnh hưởng của gió mùa đông nam nên thời tiết luôn nóng ẩm mưa nhiều, nhiệt độ bình quân trên 25oC. Nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất là 28oC (tháng 6 và 7), nhiệt độ cao nhất tuyệt đối là 40,7oC vào tháng 6. Mùa lạnh từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau. Do ảnh hưởng của gió mùa đông bắc, nhiệt độ của các tháng này xuống dưới 20oC. Nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất là 15,3oC-15,5oC (tháng 1). Tuy nhiên lên đến độ cao 800m nhiệt độ trung bình năm giảm xuống dưới 20oC, tạo ra khí hậu á nhiệt đới cho vành đai này. Lượng mưa trung bình năm là 1.826 mm, phân phối không đều trong năm. Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 hàng năm, lượng mưa chiếm 80-90% lượng mưa cả năm. Hai tháng có lượng mưa cao nhất là tháng 8 và tháng 9 hàng năm. Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, nhưng hạn hán ít xảy ra vì có mưa phùn. Độ ẩm không khí trong vùng bình quân cả năm đạt 85% [6].

Kết luận

1. Đã xác định được đặc điểm hình thái cây trưởng thành loài Lan kim tuyến ở Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ.

2. Tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, Lan kim tuyến thường phân bố ở kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới và kiểu rừng kín lá rộng thường xanh á nhiệt đới núi thấp.

3. Lan kim tuyến thường phân bố ở trạng thái rừng IIIA2. Lan kim tuyến chủ yếu mọc trên đất, thậm chí ngay trên lớp thảm mục của rừng đang phân huỷ. Đôi khi chúng mọc trên các tảng đá ẩm, trên các đoạn thân cây gỗ mục, trong gốc cây. Có thể gặp Lan kim tuyến ở trong rừng nơi ẩm ướt, ven các khe suối, dưới tán rừng cây gỗ lớn, hoặc dưới rừng trúc, rừng sặt, trên đường mòn đi lại trong rừng.

4. Lan kim tuyến thường phân bố theo độ cao từ 550m trở lên so với mực nước biển

5. Lan kim tuyến thường phân bố nơi đất giàu mùn, tơi xốp, thoáng khí, thoát nước, giầu nitơ và kali, chịu được đất nghèo lân và chua, có thể sinh trưởng tốt trên các loại đất có thành phần cơ giới nặng.

6. Khí hậu nơi loài Lan kim tuyến phân bố thuộc khí hậu nhiệt đới ẩm. Lượng mưa trung bình năm là 1.826 mm. Độ ẩm không khí trung bình 85%. Nhiệt độ trung bình năm từ dưới 20oC đến 22oC-23oC.

7. Tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, Lan kim tuyến được phát hiện có khu phân bố và số lượng đang bị suy giảm nghiêm trọng. Cần triển khai nhân giống và trồng chúng, cung cấp nguồn dược liệu xuất khẩu.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Tiến Bân (chủ biên), 2005. Danh lục các loài thực vật Việt Nam. Tập III, Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội.
2. Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007. Sách Đỏ Việt Nam (phần thực vật). Nxb. Khoa học tự nhiên & Công nghệ, Hà Nội.
3. Chính Phủ Nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam, 2006. Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
4. Phạm Hoàng Hộ, 1999-2000. Cây cỏ Việt Nam. Quyển 1-3, Nxb. Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh.
5. Thái Văn Trừng, 1999. Những hệ sinh thái rừng nhiệt đới ở Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học & Kỹ thuật, Hà Nội.
6. Uỷ ban Nhân dân tỉnh Phú Thọ, 2002. Dự án đầu tư xây dựng Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ.

Phùng Văn Phê
Đại học Lâm nghiệp

(TC NN-PTNT số 11/2009)

anhtai.bvn

Đánh giá:      Google Bookmarks Facebook Twitter   Gửi email     Bản để in     Phản hồi


CÁC BÀI MỚI HƠN:
CÁC BÀI ĐĂNG TRƯỚC:
TIN BÀI MỚI NHẤT


ĐƯỢC XEM NHIỀU NHẤT



LIÊN KẾT WEBSITE

 
 
 
 
 
 

TỪ KHÓA

BVN - BotanyVN - Botany Research and Development Group of Vietnam
(©) Copyright 2007-2014